Skupy używanych butelek działały już w czasach dwudziestolecia międzywojennego. W latach 50. i 60., a nawet 80 proc. sprzedawanych butelek z alkoholem pochodziło z recyklingu Mimo że w peerelu działało mnóstwo skupów butelek, nie łatwo było upolować czynny punkt, który przyjmował wszystkie rodzaje opakowań szklanych Więcej takich historii znajdziesz na stronie głównej Każda peerelowska domowa uroczystość, a czasem nawet i wizyta jednego gościa, rozbudzała wyobraźnię u najmłodszych pociech, które w myślach szybko przeliczały ile "zarobią" na pustych butelkach po wódce. Niektóre dzieci nawet nie czekały aż butelka się opróżni - same wylewały zawartość do zlewu i biegły zamienić szkło na złotówkę. Awanturę rodzicielską łącznie z rózgą w tych czasach dało się przecież wytrzymać. Dużym źródłem butelczanego urobku były też imprezy i balangi, a zwłaszcza zabawy sylwestrowe czy z okazji obchodów 1 maja, organizowane na teranie zakładów pracy, gdzie alkohol lał się strumieniami. "[Świadek] stwierdza, że na następny dzień podczas sprzątania pokoi i korytarzy zebrał do 20 sztuk butelek po wódce, a ile zebrał po winie już nie pamięta, gdyż odsprzedał je za 25 zł” - opisuje finał imprezy sylwestrowej jeden z protokołów śledczych sporządzony w 1953 r., cytowany w książce „Historia pijaństwa w czasach PRL” autorstwa Krzysztofa Kosińskiego. Niemały grosz drzemał również w śmietnikach, raz po raz przeczesywanych przez zbieraczy makulatury, butelek i przeróżnych części do wszystkiego. I nie był to wówczas żaden wstyd. W akcję skupowania butelek angażowało się państwo, nawołując do szklanego recyklingu przez wszelkie możliwe środki przekazu, mimo że system skupu, delikatnie rzecz ujmując budził wiele zastrzeżeń. A w gruncie rzeczy opierał się na szeregu absurdów, opisywanych często przez dziennikarzy. Dużą popularność zyskała interwencja Moniki Olejnik, z początku lat 80., która po telefonie słuchaczki, skarżącej się na selektywne przyjmowanie butelek, postanowiła porozmawiać z kierownikiem jednego ze skupów, w towarzystwie reporterów Polskiej Kroniki Filmowej. Kierownik skupu przyznał się, że odrzucane są butelki od Mirandy, Pepsi Coli, oraz od importowanych win - gdyż nie mieszczą się w przyjętych parametrach. - Czy to jest słuszne, że się nie skupuje wszystkich opakowań szklanych? – pytała Monika Olejnik. Czytaj także w BUSINESS INSIDER - Nie wiem, tego już się nie tykam. Jestem tylko na pensji, mam 4200 zł plus za dodatek odpowiedzialność. I to wszystko – odparował kierownik punktu skupu. | Jacek Mirosław / Forum Polska Agencja Fotografów Z pająkiem w środku Sam skup butelek, kojarzący się z peerelem, ma w Polsce jeszcze dłuższą historię – był już dobrze znany już wczasach II RP, a startował jeszcze w czasach, gdy Polska była skreślona z oficjalnej mapy Europy. Co więcej, w międzywojniu obrót używanym szkłem uchodził za ważny element gospodarki. Już w tych czasach funkcjonowały punkty skupu, prowadzonych prywatnie albo przez różne organizacje społeczne. W 1934 r. Ministerstwo Skarbu ustawowo narzuciło nawet obowiązek przyjmowania przez detalicznych sprzedawców butelek zwrotnych od klientów. Przepisy te utrzymano do końca lat 30., mimo że miały wielu oponentów. Tu i ówdzie wskazywano bowiem, że używane butelki mogą pogorszyć jakość wlewanego do nich alkoholu. Powoływano się również na przykłady innych krajów, USA, Niemcy czy Czechy, gdzie w owych czasach handel butelkami był zabroniony i nawet karany. Nikomu jednak nie udało się zablokować recyklingu butelkami w Polsce. I słusznie, bo współcześni eksperci wyliczają, że jedna butelka może zostać wykorzystana, średnio 25 razy. Tylko z tym skupem butelek nad XXI-wieczną Wisłą znacznie gorzej. Zupełnie inaczej było po II wojnie światowej. Za rządów władzy ludowej system skupu używanego szkła rozkwitł w najlepsze na żyznej glebie braku i niedoborów, stymulując zarówno przemysł monopolowy jak i spożywczy, gdyż do wtórnego obrotu trafiały również niezliczone ilości słoików. W latach 50. i 60. nawet 80 proc. alkoholi była sprzedawana w butelkach z recyclingu. Nie zawsze domytych, a czasem w wódce pływał jakiś martwy owad, niczym w meksykańskim mezcalu larwa motyla. Bo choć klienci dokonujący zakupu wódki i spirytusu mieli obowiązek zdawania pustych butelek, zakłady monopolowe i browary opierały się jedynie na pracy ludzkich rąk przy myciu butelek. Gdy więc trafiały do nich używane szklane opakowania, efekty można było łatwo przewidzieć. Skargi na brudne i niedomyte szkło były powszechne. Co więcej, zanim butelka trafiła do skupu, nierzadko jej tymczasowy właściciel trzymał w niej rozpuszczalniki, benzynę, naftę czy inne szkodliwe ciecze, które zanieczyszczały alkohol. Często też zdawanych butelek w ogóle nie myto. Wyśmiewał się z tego „Sztandar Ludu” (dziennik Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Lublinie) w jednym z opublikowanych artykułów wrześniu 1952 r., po tym jak do redakcji kontroler z Lubelskiej Spółdzielni Spożywców przyniósł prosto ze sklepu butelkę wódki z zakonserwowanym w niej dużym pająkiem i pajęczyną. Dopiero w latach 60. XX w. zakłady zaczęły montować specjalne maszyny do mycia butelek zwrotnych. Problemu brudnych butelek jednak praktycznie nigdy nie udało się rozwiązać. Krzysztof Kosiński w swojej książce wskazuje na raport Centralnej Komisji do Walki ze Spekulacją przy Radzie Ministrów z lutego 1987 r. w którym pojawia się adnotacja, że butelki po alkoholu – zanim trafią do punktów skupu - nadal wykorzystywane są (i to przez niektóre przedsiębiorstwa) do przechowywania innych cieczy, co "powoduje zmianę zapachu i smaku". | Fot. Roman Kotowicz / Forum Polska Agencja Fotografów Od skupu do skupu Szklane opakowania można było sprzedać punktach skupu oraz w sklepach spożywczych czy peerelowskich samach. Punkty skupu z reguły płaciły mniej, niż wynosiła oficjalna kaucja za butelki, ale za to czasem oferowały w ramach barteru bezcenną, zwłaszcza w latach 80. walutę – papier toaletowy albo inne "bonusy". "[…] stałem […] objuczony dwiema torbami, z których każda zawierała po piętnaście umytych i rzetelnie policzonych butelek, a za mną i przede mną stali mężczyźni […]. Dźwigali torby, worki, siatki, walizy, kosze i popychali rozmaite wózki – pełne umytych i rzetelnie policzonych butelek, których liczba zawsze była wielokrotnością liczby piętnaście. Przede mną stał człowiek ciągnący dziecinną wanienkę ze starannie umocowanymi kółkami. Ten misterny i kruchy jak kunsztowna strofa wehikuł również zawierał butelki i też, rzecz jasna, w liczbie podzielnej przez piętnaście […], albowiem właśnie za piętnaście sprzedanych butelek otrzymywało się talon uprawniający do nabycia dodatkowej półlitrówki” – tak niezwykle trafnie Jerzy Pilch w Spisie cudzołożnic opisywał kolejki wijące się przed punktami skupów w latach 80. XX w. Punktów skupu w dobie Polski Ludowej było bezliku, łatwych do zlokalizowania w każdym dużym mieście i miasteczku. Wcale jednak nie oznaczało to, że wyprawa z siatkami i torbami w celu zdania pustych butelek od razu kończyła się sukcesem. Niebezpieczeństw czyhało sporo. Jednym z nich był np. częsty deficyt plastikowych skrzynek do transportu butelek, tzw. kratówek, które chętnie wykradano i przetapiano na zabawki. Brak kratówek oznaczał niezdolność punktu skupu do realizacji zadania. Ergo, klient nie zostawał przyjęty. Podobnie rzecz się miała w przypadku licznych remanentów sklepach czy punktach. Wówczas nie pozostało nic innego jak dalsza wędrówka w poszukiwaniu punkty, który przyjmie butelki. Albo do redakcji. "Jedna z klientek odwiedziła wczoraj redakcję z siatką pełną butelek. Odwiedziła trzy punkty. Wszystkie były zamknięte. Spotkało ją to już nie pierwszy raz”. – donosiło "Echo Dnia" 18 czerwca 1975 r. To jeden z wielu przykładów butelkowych pielgrzymek, za które odpowiadał skąpy dostęp do informacji. Głównie z kartek przylepionych do witryn sklepowych można było się dowiedzieć, czy, jakie i kiedy butelki można oddać. Sprawę dodatkowo komplikowały różne, i często zmieniane zasady odbierania butelek. Np. skup przyjmował szkło po winie tylko o pojemności 0,75 litra, odmawiając przyjęcia butelek nieco mniejszych, o pojemności 0,7 litra. W jednych punktach przyjmowano tylko butelki z potwierdzeniem wcześniejszego opłacenia kaucji, w innych tylko z etykietami, a w niektórych miejscach można było oddać szklane opakowania tylko bez etykiet. W latach 80., na fali hiperinflacji, ceny butelek zaczęły rosnąć w tak szybkim tempie, że skupowanie butelek przestało się opłacać. W latach 90. punkty skupów zaczęły znikać – system obrotu szklanymi opakowaniami stał się zbyt uciążliwy i dla sklepów i dla klientów. Obecnie zaś możemy tylko o nich pomarzyć – wprawdzie co jakiś czas słychać informację o kolejnej inicjatywie czy to biznesu, czy samorządów lokalnych, mającej na celu nawrócić społeczeństwo do tego peerelowskiego obyczaju. Np. od 2019 r. z ogólnopolską kampanią "Daj butelce drugie życie" ruszyła Grupa Żywiec, tworząc mapę punktów, gdzie butelki można zwrócić bez paragonu, a w ostatnich miesiącach przyjmować butelki, testowo, zaczął Carrefour, przy czym sieć nie oddaje gotówki, a wymienia je na bony zakupowe. Nadal jednak trudno mówić o większym trendzie w tym obszarze, a butelki zalegają na śmietnikach, w parkach, lasach, czy ulicznych bramach.